دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

440

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

كاروانسراهاى عمومى به منظور استفاده از آن براى اثاثيه خانه و يا اشياء قيمتى ، بيشتر از مدرسه كاربرد داشته است . در مارپيچهاى درگاه اين عمارت يك سلسله مضامين چينىوار در قاببندهاى تاقچه‌اى بيضىشكل ( كه خود نيز از ويژگيهاى چينى است ) و يا در ميانه پيچكهاى اسليمى آمده است . فضاى آنها را نبرد اژدهايان و ققنوسان ، تصوير درناها و ابرهاى چينىوار پركرده است . ساير نقشمايه‌ها عبارتند از : شغالان ، قوچها و گربه‌سانانى كه غزالان را شكار كرده‌اند و مجموعه‌اى از نقشمايه‌هايى كه مستقيما از قاليهاى همدوره به عاريه گرفته شده است . ولى عجيب‌تر از همه فرشته بالدارى است كه كودكى را با شيرى حمل مىكند و از پائين به بالا مىنگرد و احتمالا اشاره به على ( ع ) ( كه لقب او حيدر « شير » است ) دارد . در ميان مدارس دوره صفوى ، مدرسه خان شيراز كه بين سالهاى 1024 / 1615 و 1036 / 1627 بوسيله معمارى به‌نام حسين سمائى ساخته شد و داراى چند صحن بود ، جالب نظر است . اين مدرسه تنها مدرسه دوره صفوى است كه مىتوان از روى وقف‌نامه آن كردوكار و تفصيلات تاريخى و نيز تحليل كامل معمارى آن‌را دريافت . اين مدرسه روشن مىسازد كه حتى بهترين آثار ايالات هم به پاى آثار پايتخت نمىرسيده است . براستى كه بعضى از جزئيات آن مثل سنگهاى تراشدار ازاره‌ها ، اژدهاى منقور در سنگ و بالاتر از همه كاشيكارى هشتى آن سبك زنده و اصيل بومى را فرا مىنمايد . سرانجام اين مدرسه حاكى از آنست كه تأكيد بر مقياس عمودى ( اين مدرسه حدود 82 در 69 متر است ) كه اغلب در عمارات اصفهان رخ‌نموده ، به هيچ وجه منحصر به يك شهر و يا ابنيه سلطنتى نبوده است ولى البته اين نكته مهم را نيز نبايد فراموش كرد كه حاميان عمارات اينجا اللهورديخان و پسرش امامقلى حكام فارس بودند و ضمنا از التفات و عنايت دربار برخوردار بودند . آرايش آن نشانگر بعضى تغييرات ناموجّه نسبت به مدارس پيشين است . درعين‌حال كه در آن از طرح و پلان چهار ايوانى استفاده شده ، ولى در استخوانبندىاش از قرينه خبرى نيست . فقط جهات شمالى و جنوبى كه دو طبقه از حجره‌ها در آن قرار دارند باهم همخوان و مقارن هستند . فضاى عمومى پلان شامل ايوان طاقدار محراب‌گونه‌اى است كه جهت نماى كل عمارت است و نه در جهت قبله بلكه در سمت شرق و يا مثل مدرسه خرجرد در درون ورودى مجموعه قرار دارد . به‌علاوه در اينجا از مسجد مجزا خبرى نيست ؛ ايوان جنوب غربى كه در زواياى راست در ورودى قرار گرفته ، كار مسجد را انجام مىدهد . در درون ورودى مجموعه گروهى از اتاقها وجود دارند كه به راهرو مركزى بازمىشوند و ورود به بعضى از آنها بسيار مشكل است . در ميان ويژگيهاى كلى آن ، طبقه فوقانى است كه بازتابى از